ΑΞΙΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΑ...
«Αξιοποιώντας δημιουργικά»
Τι σημαίνει η στερεότυπα επαναλαμβανόμενη στην εκφώνηση του Θέματος Δ των Πανελλαδικών Εξετάσεων φράση «Αξιοποιώντας δημιουργικά…»;
Η διατύπωση «Αξιοποιώντας δημιουργικά» – όχι δυνητικά: μπορείτε να αξιοποιήσετε – δηλώνει ότι η αξιοποίηση είναι δεσμευτική.
Τι σημαίνει «αξιοποιώ» και κυρίως τι σημαίνει «δημιουργικά», καθώς το βάρος του νοήματος στη φράση αυτή δεν πέφτει τόσο στη μετοχή, όσο στο επίρρημα;
Γενικά, αξιοποιώ σημαίνει χρησιμοποιώ με κατάλληλο τρόπο τις δυνατότητες που προσφέρει κάτι, ώστε να προκύψει θετικό αποτέλεσμα. Στην προκειμένη περίπτωση αξιοποιώ τα Κείμενα Αναφοράς σημαίνει επιλέγω και παίρνω ή εμπνέομαι (ωθούμαι να σκεφτώ) από αυτά στοιχεία (πληροφορίες, ιδέες, θέση/-σεις και επιχειρήματα) που είναι κατάλληλα για σύνταξη του κειμένου στο οποίο αναπτύσσονται τα Ζητούμενα του Θέματος Δ. Με τη διαφορά ότι δεν πρόκειται για αξιοποίηση με κάθε τρόπο, για αντιγραφή, για αυτούσια (copy paste) μεταφορά στοιχείων από τα Κείμενα Αναφοράς στο γραπτό του διαγωνιζόμενου, αλλά για δημιουργία, «δημιουργικά».
Δημιουργική αξιοποίηση στοιχείων των Κειμένων Αναφοράς μπορεί να γίνεται και για τα τρία πεδία που αξιολογούνται και βαθμολογούνται: στο περιεχόμενο, στην έκφραση και στη δομή.
Στο περιεχόμενο δημιουργική αξιοποίηση δε σημαίνει αναπαραγωγή πληροφοριών, ιδεών, θέσεων και επιχειρημάτων και μάλιστα με συχνή αναφορά στον συγγραφέα του Κειμένου Αναφοράς από το οποίο προέρχονται τα στοιχεία που αξιοποιούνται. Σαν να πρόκειται για πληροφοριακή περίληψή του (ή και για «plagiarism»!). «Δημιουργικά» δε σημαίνει αντιγραφή και παράθεση πληροφοριών από τα Κείμενα Αναφοράς χωρίς ή με συρραφή ούτε είναι προσωπική δημιουργία η συνεχής επίκληση κάποιου άλλου και όσων αυτός υποστηρίζει!
Δεν εξετάζεται η δεξιότητα του διαγωνιζόμενου στην αντιγραφή, αλλά στη δημιουργία. Και δημιουργία στην αξιοποίηση περιεχομένου από τα Κείμενα Αναφοράς σημαίνει επιλογή, ανάλυση, προσθήκη, ανάπτυξη, επέκταση, συμπλήρωση, ανάπλαση, τεκμηρίωση των στοιχείων που αξιοποιούνται, χωρίς, βέβαια, παρέκβαση, αλλά στο πλαίσιο που ορίζεται από το θέμα, ή και διαφωνία με αυτά. Ακόμα κι αν χρειαστεί να «τουμπάρει», να αναποδογυρίσει ο διαγωνιζόμενος μέρος ή όλο το Κείμενο Αναφοράς και να το διαβάσει με διαφορετική ανάγνωση, εφόσον αυτή κινητοποιεί τη σκέψη του και του δίνει τα ερεθίσματα και το υλικό που χρειάζεται για την παραγωγή λόγου. Για παράδειγμα, να αξιοποιήσει αίτια για κάποιο πρόβλημα που υπάρχουν σε Κείμενο Αναφοράς, για να διατυπώσει προτάσεις για την αντιμετώπισή του, εφόσον, βέβαια, αυτές ζητούνται.
Στην έκφραση και στο ύφος δεν είναι δημιουργική αξιοποίηση η μίμηση, η προσπάθεια δηλαδή ενός εφήβου να μιμηθεί την έκφραση και το ύφος ενός συγγραφέα, ώριμου κατά κανόνα, τα οποία ακυρώνουν τη φυσικότητα της προσωπικής του έκφρασης.
Εξάλλου, το πιο πιθανό είναι ο τύπος του κειμένου που ζητείται να γράψει ο μαθητής (άρθρο, ομιλία ή επιστολή) να είναι διαφορετικός από τον τύπο των Κειμένων Αναφοράς. Για παράδειγμα, μπορεί το Κείμενο 1 να είναι επιστημονικό, το Κείμενο 2 δοκίμιο, και το Κείμενο 3 είναι λογοτεχνικό. Ο μαθητής καλείται να αξιοποιήσει στοιχεία που προέρχονται από κείμενα διαφορετικού τύπου με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που έχει καθένα από αυτά: από κείμενο επιστημονικού, από κείμενο δοκιμιακού λόγου, ακόμα και από το λογοτεχνικό κείμενο, αν αυτό αναφέρεται στο ίδιο με τα μη λογοτεχνικά Κείμενα θέμα και προσφέρεται για αξιοποίηση (Θέμα Πανελλαδικών 2023).
Σε τέτοια περίπτωση ακόμα και η χρήση λέξεων των διαφορετικού τύπου Κειμένων Αναφοράς ενδέχεται να μην ενδείκνυται λόγω διαφοράς στο ύφος. Για παράδειγμα, η αυτούσια μεταφορά εκφραστικών μέσων-γλωσσικών επιλογών (λόγιων λέξεων, εκτεταμένων ονοματικών συνόλων, σύνθετων συντακτικών δομών) από κείμενα επιστημονικού και δοκιμιακού λόγου σε ομιλία.
Τι σημαίνει, λοιπόν, στην περίπτωση αυτή «δημιουργικά»; Δημιουργικά σημαίνει μετασχηματισμός και δημιουργία ενός νέου, διαφορετικού κειμένου με διαφορετικά εκφραστικά μέσα και διαφορετικό ύφος.
Σημαίνει μεταγραφή στοιχείων του Κειμένου Αναφοράς ανάλογα με τον τύπο του κειμένου που ζητείται να γράψει ο διαγωνιζόμενος, ανάλογα με το σε ποιον και για ποιο σκοπό απευθύνεται. Σημαίνει, για παράδειγμα, να αλλάξει το ρηματικό πρόσωπο, την τροπικότητα, π.χ. από επιστημική σε δεοντική, από βεβαιότητα σε υποχρέωση, ή/και ό,τι άλλο χρειάζεται. Σύμφωνα πάντα με ό,τι και όπως δίνεται και ζητείται από το Θέμα.
Στη δομή δημιουργική αξιοποίηση σημαίνει, πρωτίστως, την ένταξη των στοιχείων που αξιοποιούνται ως οργανικών μελών, με ενότητα, αλληλουχία (συνεκτικότητα) και συνοχή, στο σώμα του νέου κειμένου. Αν και τίποτα δεν μπορεί να αποκλειστεί, δε μιλάμε για εξ ολοκλήρου αξιοποίηση της δομής Κειμένου Αναφοράς, παρά για επιμέρους, ενδεχομένως, δομικών στοιχείων του, π.χ. του τρόπου/-ων ανάπτυξης κάποιας παραγράφου. Σημαίνει τη σύνθεση, τη δόμηση και κατασκευή ενός άλλου κειμένου με συγκεκριμένη και σαφή συλλογιστική πορεία και την ένταξη σε αυτή των στοιχείων που αξιοποιούνται.
Έτσι, ως αποτέλεσμα γνώσης και κριτικής σκέψης, δημιουργείται – και αξιολογείται – το νέο κείμενο.
Η σύνθεση και η παραγωγή νέων κειμένων ως δημιουργική διαδικασία με την αξιοποίηση στοιχείων από άλλα κείμενα δεν είναι κάτι καινούργιο. Είναι πολύ σημαντικό να μάθουν οι μαθητές να δημιουργούν κείμενα και να εκφράζονται με προσωπικό τρόπο αξιοποιώντας, όχι αντιγράφοντας, τρόπους σκέψης και πληροφορίες. Και ας κάνουν και λάθη (ποιος δημιουργός δεν κάνει;). Ειδικά, με τις τρέχουσες εξελίξεις στις νέες τεχνολογίες, με το ChatGPT να έχει εισβάλει ορμητικά στην παραγωγή λόγου και με την τυποποίηση που αυτό φέρνει, έρχεται η εποχή κατά την οποία το λάθος θα εκτιμάται ως τεκμήριο αυθεντικά προσωπικού πρωτότυπου λόγου!
Σπυρίδων Κ. Κούτρας
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου