ΤΟ ΡΗΜΑ ΚΑΙ Η ΟΝΟΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ
ΘΕΩΡΙΑ
Το ρήμα αποτελεί από συντακτική άποψη το κεντρικό στοιχείο πάνω στο οποίο στηρίζεται η πρόταση της νέας ελληνικής. Το ρήμα μόνο του είναι πρόταση. Με αυτό εκφράζεται στον λόγο η ενέργεια ή η κατάσταση του υποκειμένου. Το ρήμα λειτουργεί ως στοιχείο που καθορίζει τον αριθμό και το είδος των άλλων γλωσσικών στοιχείων που συνδυάζονται με αυτό και παράλληλα θεμελιώνει το μήνυμα που δίνεται από την πρόταση. «Το ρήμα είναι η καρδιά και η ψυχή της γλώσσας» (Ανδρέας Παππάς).
Με τη χρήση του ρήματος ο λόγος γίνεται συγκεκριμένος, σαφής και εναργής, αφού με αυτό δηλώνεται το υποκείμενο που ενεργεί, ο τρόπος με τον οποίο ενεργεί, το είδος, ο χρόνος, το ποιόν της ενέργειας, ο σκοπός για τον οποίο αυτή γίνεται και η διάθεση του υποκειμένου. Αντίθετα, τα ουσιαστικά και γενικότερα τα ονοματικά σύνολα δίνουν μεν πυκνότητα στον λόγο, γι’ αυτό και προτιμώνται σε τίτλους και σε πλαγιότιτλους, αλλά κάνουν τον λόγο γενικό και αόριστο.
Για παράδειγμα, έχει σημαντική διαφορά η διατύπωση με ρήματα:
Κριτήρια με τα οποία εξετάζονται και βαθμολογούνται αντικειμενικά οι μαθητές.
από τη διατύπωση με ονόματα μόνο:
Κριτήρια αντικειμενικής εξέτασης και βαθμολόγησης (των μαθητών).
Στην πρώτη διατύπωση (με ρήματα) ο λόγος είναι αναλυτικός, ακριβής, συγκεκριμένος και σαφής, καθώς με τα ρήματα δηλώνονται ο χρόνος, η διάθεση, η έγκλιση, το πρόσωπο και ο αριθμός, ενώ στη δεύτερη διατύπωση (με ονόματα μόνο) ο λόγος είναι μεν πυκνός, αλλά και γενικός και αόριστος (όταν, μάλιστα, η γενική των μαθητών μπορεί και να παραλείπεται).
Εξάλλου, η χρήση πολλών ουσιαστικών συνοδεύεται και από τη χρήση πολλών γενικών, τις οποίες η νέα ελληνική γλώσσα δε «σηκώνει» και «απεχθάνεται», ιδιαίτερα τις γενικές πληθυντικού. (Πώς είναι, για παράδειγμα, η γενική πληθυντικού των ουσιαστικών δουλειά και αρρώστια; των «δουλειών», των «αρρωστιών»;)
Ρηματικό και ονοματικό σύνολο
Ρηματικό σύνολο είναι η φράση που αποτελείται από ρήμα και συμπλήρωμά/-ματά του, π.χ. λύνω το πρόβλημα.
Ονοματικό σύνολο είναι η φράση που αποτελείται μόνο από ονόματα, ουσιαστικά ή ουσιαστικά και επίθετα, π.χ. η λύση του προβλήματος.
Εκτεταμένο είναι το ονοματικό σύνολο που αποτελείται από πολλά ονόματα, π.χ. η επιδίωξη άμεσης αντιμετώπισης του δύσκολου προβλήματος της προστασίας του περιβάλλοντος
Ονοματοποίηση
Θεωρία
Ονοματοποίηση είναι η χρήση ονοματικών συνόλων στη θέση ρηματικών συνόλων ή στη θέση επιθετικών προσδιορισμών. Είναι η διαδικασία μετατροπής ενός ρήματος ή ενός επιθετικού προσδιορισμού σε ουσιαστικό (π.χ. υπολογίζω → υπολογισμός, αλλάζω → αλλαγή, ικανός → ικανότητα, φτωχός → φτώχεια, φτωχοποίηση).
Πώς λειτουργεί η ονοματοποίηση
Ως προς το νόημα
Με την ονοματοποίηση εκφράζονται αιτιακές σχέσεις και διαθέσεις. Εκφράζονται δηλαδή η ενέργεια του ρήματος ή η ιδιότητα του επιθέτου από το οποίο προέρχονται οι ονοματοποιημένοι τύποι όσο και το αποτέλεσμα αυτής της ενέργειας ή της ιδιότητας.
Ως προς το ύφος
Με την ονοματοποίηση το ύφος του λόγου γίνεται απρόσωπο, αντικειμενικό, πυκνό, σύνθετο, επίσημο και κάπως γενικό και αόριστο επειδή με την ονοματοποιημένη φράση δε δηλώνονται όσα δηλώνονται με το ρήμα: ο χρόνος, η έγκλιση, το πρόσωπο, ο αριθμός. Τα χαρακτηριστικά αυτά του ονοματοποιημένου λόγου τον κάνουν πιο δύσκολο στην κατανόησή του.
Η ονοματοποίηση χαρακτηρίζει τα κείμενα στοχασμού, τα επιστημονικά κείμενα και τα «ακαδημαϊκά» είδη λόγου, όπως είναι το δοκίμιο ή οι τεχνικές αναφορές, στα οποία οι συγγραφείς τους πραγματεύονται αφηρημένες και τεχνικές έννοιες. Χρησιμοποιείται πιο πολύ στα κείμενα επιχειρηματολογικού είδους: κείμενα επιστημονικού λόγου, εξηγήσεις, άρθρα, αποδεικτικά δοκίμια.
Η λειτουργία της ονοματοποίησης είναι παρόμοια με τη λειτουργία της παθητικής σύνταξης.
Ο ονοματικός λόγος, λόγω των χαρακτηριστικών που έχει, χρησιμοποιείται συχνά σε τίτλους.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Κείμενο
Τεχνολογία και βία
Για την άσκηση ψυχολογικής βίας χρησιμοποιούνται και τεχνολογικά επιτεύγματα, όπως είναι η τηλεόραση και το Διαδίκτυο. Πρόκειται για την τηλεοπτική και διαδικτυακή βία. Πολύ σημαντική παράμετρος που σχετίζεται, κυρίως, με την τηλεοπτική βία και με τα βιντεοπαιχνίδια βίας είναι η εξοικείωση του ανθρώπου με τη βία, η απάθεια και η αναλγησία του σε φαινόμενα βίας, η διέγερση της επιθετικότητας και, πιθανόν, η αναπαραγωγή της βίας στην πραγματική ζωή.
Σπυρίδων Κ. Κούτρας, Πειστικός Λόγος: Θέματα σύγχρονου προβληματισμού, Αθήνα, εκδ. Σαββάλας, 2020
Θέμα
Στο παραπάνω κείμενο να βρείτε και να γράψετε στο τετράδιό σας δύο (2) παραδείγματα ονοματοποίησης (απλής ή σε εκτεταμένο ονοματικό σύνολο). Πώς λειτουργεί αυτή η γλωσσική επιλογή του συγγραφέα στο νόημα και στο ύφος του κειμένου;
Απάντηση
Δύο παραδείγματα ονοματοποίησης είναι: «Για την άσκηση ψυχολογικής βίας» (σε εκτεταμένο ονοματικό σύνολο) και «η διέγερση της επιθετικότητας». Ως προς το νόημα, οι ονοματοποιημένοι τύποι «άσκηση» και «διέγερση» δηλώνουν την αιτιακή σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα τεχνολογικά μέσα (αίτιο) και στην πρόκληση επιθετικότητας και βίας (αποτέλεσμα). Αυτή η αιτιακή σχέση εκφράζεται σε ύφος πυκνό, σύνθετο, επίσημο, απρόσωπο και αντικειμενικό.
ΑΣΚΗΣΗ
Κείμενο 1
Η φύση, χάνοντας την ιερότητά της, εξέπεσε σε απλό φυσικό πόρο, ο οποίος είναι στη διάθεση του ανθρώπου για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του.
Σπυρίδων Κ. Κούτρας, Πειστικός Λόγος: Θέματα σύγχρονου προβληματισμού, Αθήνα, εκδ. Σαββάλας, 2020
Κείμενο 2
Ικανή και αναγκαία συνθήκη όμως για την προώθηση του μοντέλου της αειφόρου ανάπτυξης είναι η αποδοχή νέων ηθών και προτύπων συμπεριφοράς που θα βοηθήσουν άτομα και λαούς να αντιμετωπίσουν τις γρήγορα μεταβαλλόμενες κοινωνικές, περιβαλλοντικές και αναπτυξιακές πραγματικότητες.
Απόστολος Κατσίκης, «Άνθρωπος και περιβάλλον», agon.gr
Θέμα
Στα παραπάνω κείμενα να ονοματοποιήσετε τα έντονα γραμμένα ρήματα και να κάνετε τις αλλαγές που συνεπάγεται η ονοματοποίησή τους. Ποια αλλαγή παρατηρείτε στο ύφος του λόγου μετά την ονοματοποίηση;
Απάντηση
Ονοματοποίηση των ρημάτων:
– για (την) ικανοποίηση των αναγκών του.
– στην αντιμετώπιση των γρήγορα μεταβαλλόμενων κοινωνικών, περιβαλλοντικών και αναπτυξιακών πραγματικοτήτων.
Με την ονοματοποίηση του ρήματος «να ικανοποιήσει» η αιτιώδης σχέση του ξεπεσμού της φύσης σε απλό φυσικό πόρο (αποτέλεσμα) για να ικανοποιηθούν οι ανάγκες του ανθρώπου (αίτιο) εκφράζεται με απρόσωπο, αντικειμενικό, πιο σύνθετο και πιο επίσημο ύφος λόγου, αλλά και κάπως αόριστο, καθώς δε δηλώνονται όσα δηλώνει το ρήμα, δηλαδή ο χρόνος, η έγκλιση, το πρόσωπο, ο αριθμός. Με την ονοματοποίηση του ρήματος «να αντιμετωπίσουν» η αιτιώδης σχέση της αποδοχής νέων ηθών και προτύπων συμπεριφοράς (αίτιο) και της αντιμετώπισης των μεταβαλλόμενων πραγματικοτήτων (αποτέλεσμα) εκφράζεται με απρόσωπο, αντικειμενικό, πιο σύνθετο και πιο επίσημο ύφος, αλλά και κάπως αόριστο, επειδή δε δηλώνονται όσα δηλώνει το ρήμα. Με την ονοματοποίηση το κείμενο αποκτά χαρακτηριστικά επιστημονικού και «ακαδημαϊκού» λόγου και γίνεται πιο απαιτητικό στην κατανόησή του.
Από τα βιβλία μας Γράψ’ το έτσι! α΄και β΄τεύχος.
Σπυρίδων Κ. Κούτρας – Υπαπαντή Ζουρούδη
Ονοματοποίηση
Παρατηρώ, εσχάτως, μια ιδιαίτερη προτίμηση πολλών, «έρωτα» θα έλεγα, της ονοματοποίησης ως γλωσσικής επιλογής και ευρεία χρήση της, ακόμα και στον ποιητικό λόγο! Γι’ αυτό ας πούμε λίγα γι’ αυτή.
Ως ονοματοποίηση ορίζεται η διαδικασία μετατροπής ενός ρήματος ή ενός επιθετικού προσδιορισμού σε ουσιαστικό (π.χ. υπολογίζω > υπολογισμός, αλλάζω > αλλαγή, ικανός > ικανότητα, φτωχός > φτωχοποίηση).
Έχουμε την απλή ονοματοποίηση, π.χ. η αντιμετώπιση του προβλήματος, και την ονοματοποίηση σε εκτεταμένο ονοματικό σύνολο, π.χ. η αντιμετώπιση του δύσκολου προβλήματος, στο οποίο το επίθετο δεν έχει ονοματοποιηθεί, δεν έχει, δηλαδή, μετατραπεί το επίθετο σε ουσιαστικό.
Και για να προλάβω τις αντιρρήσεις κάποιων λάγνων της ορολογίας, ο όρος («εκτεταμένο ονοματικό σύνολο») απαντά στη διπλωματική εργασία της Ελένης Λιάκου, μιας από τα μέλη της επιτροπής τα οποία επιμελήθηκαν το περιεχόμενο του σχολικού βιβλίου Εμείς και οι άλλοι, ΔΙΚΤΥΟ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΛΙΚΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ́ ΛΥΚΕΙΟΥ (Ελένη Λιάκου, Τα κειμενικά είδη στα βιβλία της Νεοελληνικής Γλώσσας του Γυμνασίου – Μια κοινωνιοσημειωτική προσέγγιση, Πανεπιστήμιο Πατρών, Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών, 2018 ).
Με την ονοματοποίηση εκφράζονται αιτιώδεις σχέσεις (ως προς το νόημα) με συμπυκνωμένο τρόπο (ως προς το ύφος). Με άλλα λόγια, με την ονοματοποίηση εκφράζονται σχέσεις αιτίου-αποτελέσματος με πυκνό, απρόσωπο, αντικειμενικό, σύνθετο και επίσημο τρόπο (Σπυρίδων Κ. Κούτρας – Υπαπαντή Η. Ζουρούδη, Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Γράψ’ το έτσι!, εκδ. Σαββάλας).
Π.χ. «Ο κύριος σκοπός της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας είναι η ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο περιβάλλον και επιπλέον η ενθάρρυνση της αποκατάστασης και της διατήρησης των φυσικών οικότοπών μας».
Ερώτημα: Στο παραπάνω απόσπασμα να μετατρέψεις τα ουσιαστικά «η ελαχιστοποίηση» και «η ενθάρρυνση» σε ρήματα. Τι αλλάζει ως προς το νόημα και ως προς το ύφος μετά τη μετατροπή;
Μετατροπή 1: … να ελαχιστοποιηθούν οι επιπτώσεις … να ενθαρρυνθούν η αποκατάσταση και η διατήρηση …
Μετατροπή 2: …να ελαχιστοποιήσουμε τις επιπτώσεις … να ενθαρρύνουμε την αποκατάσταση και τη διατήρηση
Και οι δύο μετατροπές είναι σωστές, αφού και στη μία και στην άλλη τα ουσιαστικά μετατράπηκαν σε ρήματα.
Και στη μία και στην άλλη, όμως, δεν έχουμε τις ίδιες αλλαγές ούτε στο νόημα ούτε στο ύφος του κειμένου.
Στον ρηματικό λόγο σε παθητική σύνταξη η ενέργεια που δηλώνεται από τα ρήματα και η αιτιώδης σχέση: «να ελαχιστοποιηθούν οι επιπτώσεις» και «να ενθαρρυνθούν η αποκατάσταση και η διατήρηση» -> «περιβαλλοντική βιωσιμότητα»
εκφράζεται με τον ίδιο απρόσωπο, αντικειμενικό, σύνθετο, επίσημο, πυκνό (εφόσον παραλείπεται το ποιητικό αίτιο) και κάπως δυσνόητο τρόπο, όπως και με την ονοματοποίηση.
Με τη μετατροπή, όμως, των ουσιαστικών (ονοματοποίηση) σε ρήματα ενεργητικής σύνταξης, α΄ πληθυντικού προσώπου, παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές και ως προς το νόημα, καθώς τονίζεται το υποκείμενο (εμείς) και όχι οι ενέργειες, και ως προς το ύφος, καθώς αυτό γίνεται πιο προφορικό, απλό, πιο προσωπικό, πιο συγκεκριμένο και ευκολότερα κατανοητό, επειδή με τα ρήματα δηλώνεται η φωνή, ο χρόνος, η έγκλιση και το υποκείμενο που ενεργεί.
Γι’ αυτό, σε αυτού του είδους το θέμα δεν αρκεί να ζητείται μόνο η μετατροπή της ονοματοποίησης σε ρήμα, αλλά και σε ποια σύνταξη, σε ποιο χρόνο, σε ποιον αριθμό και σε ποιο ρηματικό πρόσωπο θα γίνει η μετατροπή.
Ας δούμε και κάτι άλλο:
Σε ρηματικό λόγο: Αναπτύσσουμε ή αναπτύσσεται η κριτική ικανότητα των μαθητών μας.
Ονοματοποίηση σε εκτεταμένο ονοματικό σύνολο (με μετατροπή του ρήματος σε ουσιαστικό, αλλά όχι και του επιθέτου): η ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας των μαθητών μας.
Σε (πλήρη) ονοματοποίηση: η ανάπτυξη της ικανότητας κρίσης των μαθητών μας
Αυτή η τελευταία έκφραση, από μένα τουλάχιστο, ούτε λέγεται ούτε γράφεται σε κανένα κειμενικό είδος ή τύπο κειμένου, σε καμιά επικοινωνιακή περίσταση! Είναι στρέβλωση του λόγου!
Εξάλλου, η ονοματοποίηση με τη χρήση ουσιαστικών οδηγεί, αναπόφευκτα, στη χρήση αλλεπάλληλων γενικών.
Π.χ. Οργανώθηκε εκδήλωση για την κήρυξη της έναρξης εκστρατείας διασώσεως της πανίδας και της χλωρίδας του τόπου μας (γλωσσικές ασκήσεις για το ενιαίο λύκειο, ΟΕΔΒ).
Και αυτό είναι στρέβλωση του λόγου!
Τέλος, ας έχουμε υπόψη μας ότι τα ουσιαστικά, και η αποφυγή του ρηματικού λόγου, είναι η αγαπημένη γλωσσική επιλογή στον προπαγανδιστικό λόγο: «Πρώτα πρώτα είναι μια γλώσσα με έντονο στην ουσία, λανθάνοντα, όμως, συχνά από πλευράς μορφοσύνταξης διατακτικό χαρακτήρα. Γίνεται μέσα σε ελλειπτικές και ονοματικές προτάσεις ευρύτατη χρήση ουσιαστικών συνοδευόμενων κατά κανόνα από προσδιορισμούς, οι οποίοι υπογραμμίζουν αυταπόδεικτες αλήθειες με τρόπο δογματικό και απόλυτο. Αρκεί να θυμηθεί κανείς εκείνη την ανεπανάληπτη ρήση του δικτάτορα Γ. Παπαδόπουλου “Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών” ή άλλες ανάλογες, με τις οποίες ο πομπός επιβάλλει στον δέκτη την αναπαραγωγή σεβαστών αξιών ή θεσμών. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ονοματικός λόγος κυριαρχεί, ενώ περιορίζεται ο ρηματικός λόγος ή κάθε άλλος λόγος παραστατικός που με την ευκρίνειά του και την ενέργειά του μπορεί να οδηγήσει στη δραστική σκέψη. Αλλά και όταν χρησιμοποιείται το ρήμα, προτιμούνται οι εξακολουθητικοί χρόνοι οι οποίοι αφανίζουν τις συγκεκριμένες χρονικές στιγμές και τονίζουν τη διάρκεια και την αιωνιότητα.» (Έκφραση Έκθεση, τεύχος Γ’, σελ. 209).
Γι’ αυτό: Ρήμα, σ’ αγαπώ!
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου